Chiếc ghế trống ở Samarkand: Khi đức tin và lịch thi đấu đối đầu

Sáng thứ Hai tại Samarkand, trong khu vực thi đấu của Olympiad cờ vua 2026, một chiếc ghế trống bên bàn cờ đã trở thành câu chuyện được nhắc đến nhiều nhất. Đội tuyển Hà Lan bước vào phòng đấu, kéo ghế ra, ngồi xuống. Trước mặt họ, bàn cờ được chuẩn bị hoàn hảo: quân trắng bên phải, quân đen bên trái, đồng hồ chỉ giờ đầu tiên. Nhưng không có đối thủ. Phía bên kia bàn cờ vắng lặng. Đội tuyển Israel đã không trình diện. Họ không hề di chuyển một quân cờ, không có một nước đi vội vã, không có tiếng bước chân muộn giờ. Sự vắng mặt hoàn toàn. Tôi đã theo dõi Olympiad cờ vua từ những ngày còn là một cậu bé ở Calcutta, qua các kỳ giải ở Malta, Thessaloniki, Moscow, rồi Chennai. Tôi chưa bao giờ thấy một ván cờ kết thúc theo cách này: không phải chiếu tướng, không phải hết giờ, mà là không ai xuất hiện. Trong cờ vua, người ta gọi đó là forfeit – một kết quả không nằm trong ý định của bất kỳ kỳ thủ nào. Nhưng nó cho tôi một cảm giác mà tôi chỉ có thể diễn tả bằng một câu: tôi tưởng bị lưu đày khỏi bàn cờ, hóa ra bàn cờ đưa tôi vào sâu trong chính mình. Bối cảnh của câu chuyện này bắt đầu từ Yom Kippur – ngày lễ chuộc tội, ngày thánh thiêng nhất trong Do Thái giáo. Vào năm 2026, ngày lễ này rơi vào hai ngày 20 và 21 tháng 9, đúng vào các vòng đấu thứ năm và thứ sáu của Olympiad. Người Do Thái quan sát Yom Kippur từ lúc mặt trời lặn đến khi trời tối hẳn. Họ kiêng ăn, kiêng làm việc, kiêng cả việc di chuyển và thi đấu. Với các kỳ thủ Israel, đây là một tình huống khó xử: hoặc họ vi phạm đức tin, hoặc họ phải nghỉ thi đấu. Đối với người Do Thái, Yom Kippur không chỉ là một ngày lễ. Đó là ngày họ đối diện với bản thân, với những sai lầm, và với Đấng Tối Cao. Người ta kiêng ăn, kiêng uống, kiêng làm việc, và dành toàn bộ thời gian để cầu nguyện và suy niệm. Đối với một kỳ thủ, việc phải ngồi trước bàn cờ trong lúc tâm trí đang hướng về những lời kinh cầu là một điều gần như không thể. Việc Israel yêu cầu dời lịch không hề là một ý thích, mà là một nhu cầu thiết yếu của đức tin. Ở vòng 5, vấn đề đã được giải quyết theo hướng cởi mở. Israel gửi yêu cầu lên FIDE, liên đoàn cờ vua thế giới, và hai đối thủ của họ – đội tuyển nam Singapore và đội tuyển nữ Colombia – đã đồng ý thi đấu sớm hơn 75 phút so với lịch chuẩn. Trận đấu được chuyển đến khách sạn Savitsky, một địa điểm cách trung tâm thi đấu không xa, để các kỳ thủ Israel có thể kết thúc ván cờ trước khi mặt trời lặn. Đó là một hình ảnh đẹp về tinh thần thể thao, về sự tôn trọng lẫn nhau. Nhiều người đã lên tiếng ca ngợi Singapore và Colombia. Đội tuyển Singapore, trong một quyết định được nhiều người đánh giá cao, không chỉ đồng ý đổi giờ mà còn chấp nhận di chuyển đến một địa điểm khác trong thành phố. Họ làm điều đó với tinh thần của những kỳ thủ hiểu rằng bàn cờ không chỉ là nơi tranh tài, mà còn là nơi gắn kết con người. Colombia, ở bảng nữ, cũng thể hiện sự rộng lượng tương tự. Hành động của họ không hề làm giảm giá trị chiến thắng của họ ở vòng đó; trái lại, nó cho thấy một đẳng cấp thể thao vượt lên trên kết quả. Nhưng như người ta vẫn nói, cái thiện không phải lúc nào cũng lan tỏa. Vòng 6 chứng minh điều đó. Nhưng đến vòng 6, mọi thứ thay đổi hoàn toàn. Israel lại gửi yêu cầu mới: họ xin được thi đấu sau 19:30 tối thứ Hai, hoặc dời sang thứ Ba – ngày nghỉ trong giải. Lý do rất rõ ràng: Yom Kippur vẫn đang tiếp diễn trong suốt ngày thứ Hai. Nhưng lần này, không phải tất cả đối thủ đều rộng lượng. Hà Lan, đối thủ của đội nam Israel, và Bulgaria, đối thủ của đội nữ Israel, đều từ chối. Họ không muốn thay đổi lịch trình. FIDE đã liên hệ với cả hai đội, nhưng họ kiên quyết giữ nguyên lịch chính thức. Samarkand từ lâu đã là biểu tượng của sự giao thoa văn hóa. Tọa lạc giữa con đường tơ lụa cổ, thành phố này từng đón tiếp những thương nhân, học giả, và những nhà chinh phạt từ khắp nơi trên thế giới. Việc Olympiad cờ vua được tổ chức tại một thành phố như vậy có lẽ là một sự ngẫu nhiên đầy ý nghĩa. Bởi vì cờ vua cũng là một con đường tơ lụa – nơi những ý tưởng, chiến thuật, và triết lý sống gặp nhau, va chạm, rồi hòa quyện. Nhưng vào sáng thứ Hai ấy, con đường tơ lụa của riêng Israel và Hà Lan đã không gặp nhau. Và rồi, trong một buổi sáng thứ Hai trống vắng, Israel không xuất hiện. Hà Lan và Bulgaria được xử thắng mà không cần bước vào ván đấu. Điều này khiến tôi nhớ đến một nguyên tắc quan trọng trong cờ vua: không có gì là miễn phí. Mọi nước đi đều phải trả giá. Ngay cả một nước đi không thực hiện cũng có giá của nó. Nhiều người sẽ nghiêng về phía Israel, coi họ là nạn nhân của sự thiếu cảm thông. Nhưng tôi muốn nhìn nhận từ một góc khác, góc mà có lẽ ít người để ý. Trong một giải đấu có gần 190 quốc gia tham dự, việc một đội tuyển liên tục yêu cầu thay đổi lịch thi đấu, dù vì lý do chính đáng đến đâu, cũng là một sự xáo trộn. Mỗi đội tuyển đều có sự chuẩn bị riêng, kế hoạch chiến thuật riêng, và một sự thay đổi giờ thi đấu có thể ảnh hưởng đến toàn bộ màn trình diễn của họ. Hãy thử đặt mình vào vị trí của Hà Lan. Họ có thể đã dành nhiều tháng để chuẩn bị cho vòng 6, phân tích lối chơi của Israel, lên kế hoạch khai cuộc. Việc chuyển trận đấu sang một khách sạn khác, hoặc thi đấu sau 19:30, có thể phá vỡ nhịp sinh học, kế hoạch ăn uống, thậm chí là sự tập trung của cả đội. Từ chối không phải là một hành động thù địch, mà là một quyết định bảo vệ quyền lợi của chính mình. Trong cờ vua, bạn được phép từ chối một đề nghị hòa, bạn được phép từ chối một thỏa thuận. Đó là một phần của trò chơi. Điều này đưa tôi đến một suy nghĩ sâu hơn, một câu chuyện mà tôi đã chứng kiến nhiều lần trong sự nghiệp của mình: sự xung đột giữa đức tin cá nhân và quy tắc cộng đồng. Tôi nhớ có lần, trong một giải đấu cờ vua quốc tế, một kỳ thủ Hồi giáo đã phải bỏ dở ván đấu giữa chừng để đến giờ cầu nguyện. Trọng tài lúc đó đã cho phép tạm dừng đồng hồ. Nhưng điều đó không phải lúc nào cũng được chấp nhận. Mỗi liên đoàn, mỗi quốc gia có một quan niệm khác nhau về sự linh hoạt. Có một câu nói trong giới cờ mà tôi rất tâm đắc: Bàn cờ không bao giờ nói dối, nhưng con người ngồi trước bàn cờ thì luôn có lý do để giấu đi sự thật. Hôm nay, bàn cờ ở Samarkand đã phơi bày một sự thật không thoải mái: rằng ngay cả trong một môn thể thao của lý trí tuyệt đối như cờ vua, thế giới bên ngoài vẫn có thể xâm chiếm. Và khi thế giới bên ngoài xâm chiếm, nó thường để lại những vết sẹo. Israel bước vào Olympiad năm nay với vị trí hạt giống số 22 ở bảng mở. Sau 5 vòng đấu, họ đang đứng thứ 22 với 4 trận thắng. Đội nữ của họ, cũng là hạt giống số 22, xếp thứ 20 với thành tích tương tự. Họ là một đội trẻ, đầy khát vọng. Đối với họ, Olympiad lần này là cơ hội để khẳng định vị thế của cờ vua Israel trong khu vực và trên thế giới. Nhưng chỉ sau một buổi sáng thứ Hai, hai trận thua trắng đã đẩy họ lùi lại phía sau. Trong một giải đấu mà chỉ cần một trận thua cũng có thể thay đổi thứ hạng, hai trận thua liên tiếp là một đòn giáng mạnh. Và tôi lại nhớ về một câu chuyện khác, một câu chuyện về sự ra đi. Năm 2026, khi tôi bị gạch bài viết cuối cùng ở tòa soạn, tôi cảm thấy mình bị lưu đày khỏi thế giới bóng đá. Nhưng thực ra, tôi chỉ bị đẩy vào sâu hơn trong chính mình, nơi tôi tìm thấy tiếng nói của mình. Israel hôm nay có thể cũng đang trải qua điều gì đó tương tự: không phải bị xua đuổi, mà bị buộc phải đối diện với giới hạn của mình. Họ đã chọn đức tin, và họ phải chấp nhận cái giá của sự lựa chọn đó. Nhưng cái giá đó, dù đau đớn, có thể sẽ giúp họ hiểu mình hơn. Một điều khiến tôi trăn trở là vai trò của FIDE. Với tư cách là cơ quan quản lý, họ đã trung lập hóa vấn đề bằng cách tuyên bố rằng các đội có quyền từ chối. Nhưng tôi tự hỏi: liệu FIDE có nên làm nhiều hơn thế? Trong bối cảnh ngày càng nhiều quốc gia có các ngày lễ tôn giáo quan trọng trùng với lịch thi đấu, liệu có nên có một quy định chuẩn về việc xử lý các xung đột như vậy? Hay chúng ta cứ để mỗi đội tuyển phải tự xoay xở, tự đàm phán, và chấp nhận rủi ro bị từ chối? Tôi không có câu trả lời. Nhưng tôi biết rằng, trong cờ vua, có một khái niệm gọi là zugzwang – tình thế mà người đến lượt đi không có nước đi nào tốt, và mọi nước đi đều khiến tình thế tồi tệ hơn. Israel đã rơi vào zugzwang. Họ không có nước đi nào tốt ở vòng 6. Bất kể họ chọn gì, họ đều thua. Nhưng điều khiến tôi bận tâm hơn cả là cách chúng ta đọc ván cờ này. Nếu chúng ta coi Hà Lan và Bulgaria là những kẻ thiếu nhân văn, chúng ta sẽ bỏ lỡ một bài học lớn hơn: rằng sự khoan dung không thể là một chiều, và rằng đôi khi, từ chối cũng là một cách tôn trọng luật chơi. Trong lúc tôi viết những dòng này, tôi vẫn còn hình dung ra khung cảnh buổi sáng ấy. Một người Hà Lan bước vào phòng đấu với niềm tin rằng hôm nay họ sẽ có một trận đấu hay. Họ ngồi xuống, ngắm nhìn bàn cờ, rồi chờ đợi trong vô vọng. Và rồi trọng tài đến, ghi vào biên bản: Israel vắng mặt. Hà Lan thắng. Không một tiếng cờ vang lên. Sự im lặng, trong môn thể thao này, không bao giờ chỉ là sự vắng bóng của âm thanh. Nó chứa đầy những điều không được nói ra. Về phần Bulgaria, họ đã có một chiến thắng tương tự ở bảng nữ. Với họ, chiến thắng này có thể là một cú hích tinh thần lớn. Nhưng tôi không chắc họ có cảm thấy chiến thắng thật sự trọn vẹn hay không. Bởi vì trong sâu thẳm, mọi kỳ thủ đều biết rằng một trận thắng không cần đấu hơi trống rỗng. Nó giống như một nước cờ mà bạn thắng vì đối thủ không đến, chứ không phải vì bạn chơi hay hơn. Trong một môn thể thao đề cao sự tinh tế và trí tuệ, chiến thắng kiểu đó có thể không mang lại niềm vui trọn vẹn. Tôi đã chứng kiến nhiều cuộc tranh cãi về lịch thi đấu trong suốt bốn thập kỷ làm nghề. Nhưng chưa bao giờ tôi thấy một vụ việc nào khiến cộng đồng cờ vua bị chia rẽ mạnh mẽ như lần này. Trên các diễn đàn, mạng xã hội, người ta chia thành hai phe: một phe lên án Hà Lan và Bulgaria, cho rằng họ đã đánh mất tinh thần Olympic; phe còn lại bênh vực họ, cho rằng họ chỉ đơn giản là bảo vệ quyền lợi chính đáng của đội mình. Nhưng hiếm ai chịu dừng lại để nghĩ về những kỳ thủ Israel – những con người đang chịu đựng xa nhà, xa gia đình, xa tổ quốc, trong một đất nước Uzbekistan xa lạ, và phải đối mặt với lựa chọn giữa đức tin và sự nghiệp. Olympiad cờ vua là một trong những sự kiện thể thao lớn nhất thế giới, nơi các quốc gia cử những kỳ thủ giỏi nhất để tranh tài. Nhưng nó cũng là nơi mà những khác biệt văn hóa, tôn giáo, chính trị của thế giới thực được mang vào phòng thi đấu. Năm nay, tại Samarkand – một thành phố nằm trên con đường tơ lụa cổ, nơi từng là nơi gặp gỡ của các nền văn minh – chúng ta lại chứng kiến một cuộc đối đầu không nằm trên bàn cờ. Điều đó có gì đó rất mỉa mai. Tôi nhớ có lần một huấn luyện viên già người Nga nói với tôi: Cờ vua là môn thể thao duy nhất mà người ta có thể ngồi hàng giờ mà không nói một lời, nhưng vẫn hiểu nhau hơn bất kỳ cuộc trò chuyện nào. Hôm nay, Israel và Hà Lan đã không ngồi xuống với nhau. Và vì vậy, họ sẽ không bao giờ hiểu nhau trong khuôn khổ của ván cờ này. Có lẽ sẽ có một ván cờ khác trong tương lai. Nhưng sự vắng mặt của một con người ở một bàn cờ không dễ gì lãng quên. Khi vòng 6 kết thúc, các kỳ thủ Israel sẽ phải gói ghém cảm xúc, quay trở lại phòng trọ, chuẩn bị tinh thần cho vòng 7. Họ có thể thắng vòng 7. Họ có thể thắng nhiều ván nữa. Nhưng mỗi lần bước vào phòng thi đấu, bóng ma của chiếc ghế trống có thể sẽ ám ảnh họ. Và câu hỏi mà họ phải tự đối diện là: liệu đức tin của họ có thực sự cần phải trả giá bằng một trận thua không? Hay họ có thể thương lượng, sắp xếp một điều gì đó sớm hơn, khôn ngoan hơn? Trong cờ vua, người ta nói rằng ván cờ hay nhất là ván cờ không bao giờ được chơi. Nhưng theo tôi, đó là một lời nói dối lãng mạn. Ván cờ không bao giờ được chơi, giống như một bài thơ không bao giờ được viết, một bản tình ca không bao giờ được hát. Nó chỉ là một khả năng, không phải hiện thực. Và hiện thực của sáng thứ Hai ấy là một chiếc ghế trống, một kết quả thua cuộc không cần chiến đấu, và một câu hỏi về giới hạn của sự khoan dung. Tôi không viết bài này để lên án ai, cũng không để bênh vực ai. Tôi viết bởi vì tôi tin rằng thể thao, như mọi lĩnh vực khác của đời sống, không bao giờ chỉ là những con số và kết quả. Nó là những con người, những niềm tin, những sự lựa chọn. Và ngay cả khi không ai nói ra, những sự lựa chọn đó đã vẽ nên bức tranh mà chúng ta gọi là lịch sử. Hôm nay, lịch sử của Olympiad Samarkand 2026 được viết bằng một chiếc ghế trống. Còn về Hà Lan và Bulgaria, họ bước tiếp với ba điểm trọn vẹn. Họ có quyền làm điều đó. Nhưng tôi hy vọng rằng, trong những vòng đấu sắp tới, khi họ gặp một đội tuyển khác đang đối mặt với khó khăn tương tự – dù là tôn giáo, thời tiết, hay vấn đề cá nhân – họ sẽ nhớ lại buổi sáng thứ Hai này, và cân nhắc một cách kỹ lưỡng hơn. Bởi vì trong cờ vua, mọi nước đi đều có hệ quả. Và nước đi từ chối, dù hợp lệ đến đâu, cũng để lại dấu ấn của nó. Tôi sẽ theo dõi vòng 7, vòng 8, vòng 9... Tôi sẽ theo dõi những kỳ thủ Israel như một kẻ đứng ngoài cuộc luôn tò mò về cách họ tự cứu mình. Bởi vì trong cuộc đời của một con người, có những ván cờ không thể thắng, chỉ có thể không bị mất tất cả. Và có một sự khôn ngoan mà tôi học được từ những năm tháng bị lưu đày: không phải lúc nào chiến thắng cũng là thước đo duy nhất. Đôi khi, chỉ cần đứng dậy, bước tiếp, và ngồi lại vào bàn cờ, với bất kỳ ai sẵn sàng ngồi xuống đối diện – kể cả khi người đó đã từng từ chối bạn.