Bóng chuyền nữ Việt Nam dừng chân tứ kết Asiad 20: Điều đáng nói không nằm ở tỷ số 0-3

Một dòng. Chỉ một dòng, giữa một trang nhật ký thi đấu dày đặc tên tuổi. "Đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam thua Trung Quốc 0-3 và dừng bước tại tứ kết." Hết.

Tôi đọc đi đọc lại câu đó năm lần, mỗi lần lại thấy cay hơn một chút. Không phải vì thua. Thua Trung Quốc ở tứ kết Asiad là kết quả mà bất kỳ ai ngồi đủ lâu ở sân bóng chuyền đều đoán được từ trước. Cay là vì cách chúng ta kể lại nó. Người ta kể chi tiết từng tấm huy chương đồng teqball, từng vận động viên karate rơi xuống nhánh đấu lại, từng xạ thủ trượt vòng loại. Còn bóng chuyền nữ — môn thể thao có lượng khán giả thật đông nhất nhì Việt Nam — thì gói gọn trong một câu, không chủ ngữ là người, không số liệu là bảng.

Cả thành phố có thể đang cãi nhau về các môn khác. Tôi vẫn giữ thói quen cũ: in bảng số liệu ra và vẽ thêm trái tim. Nhưng lần này, chẳng có bảng nào để in cả. Và chính cái trống rỗng đó mới là tin.

Asiad 20 — Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20 — đang diễn ra tại Nhật Bản, ngày thi đấu đầu tiên khép lại với một bức tranh mà tôi phải mất nửa buổi mới giải mã xong. Đoàn Việt Nam có mặt ở gần như mọi mặt trận: bắn súng, karate, teqball, bơi, và bóng chuyền. Một ngày đa môn, đúng nghĩa nhật ký thi đấu.

Điểm lại những gì có thật trong tay. Teqball — môn bóng đá biến thể chơi trên bàn cong — mang về một huy chương đồng đôi nam nữ. Karate mang về một huy chương đồng nội dung kata, và điều thú vị là nó đến theo con đường đấu lại: vận động viên của chúng ta thua một đối thủ Nhật Bản ở vòng loại, rơi xuống nhánh đấu lại, rồi thắng liên tiếp hai đối thủ Hàn Quốc và Singapore để lấy đồng. Ba xạ thủ Việt Nam được kỳ vọng — theo chính bài báo — "nhận được nhiều kỳ vọng", và cả ba đều không vượt qua vòng loại. Hai kình ngư Việt Nam vào chung kết và về thứ tám. Thái Lan cùng ngày ẵm ba huy chương vàng teqball.

Rồi đến bóng chuyền nữ. Một câu. 0-3 trước Trung Quốc, dừng bước tứ kết.

Tôi tính nhanh trong đầu: thể thức bóng chuyền tại Asiad là vòng bảng, rồi tứ kết, rồi bán kết, chung kết. Thua tứ kết nghĩa là đoàn kết thúc ở nhóm 5-8, chia nhau một vị trí không huy chương. Đó là thông tin duy nhất có giá trị phân tích trong cả câu đó — và nó là thông tin loại, không phải thông tin đo.

Bóng chuyền tại Asiad không tính điểm xếp hạng của Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế (FIVB). Nó không phải đường vòng Olympic. Nó thuần túy là danh dự, là ngân sách liên đoàn, là vốn chính trị thể thao. Cái mất đi ở tứ kết không phải là cơ hội đi Olympic — mà là một cột mốc của cả một chương trình. Nhưng để nói được cột mốc đó thiếu bao nhiêu, tôi cần một bảng số. Và bảng số không tồn tại.

Đây là chỗ tôi phải nói thẳng cái mà mấy năm theo bóng chuyền dạy cho tôi.

0-3 trước Trung Quốc, nhìn ở tầng kết quả, không có gì bất ngờ. Trung Quốc là một trong hai thế lực tuyệt đối của bóng chuyền nữ châu Á, nằm trong nhóm mười đội mạnh nhất thế giới. Việt Nam nằm ở dải hạng 30 thế giới. Khoảng cách thể trạng — chiều cao, sức bật, sức mạnh ở đầu cúi tấn công — là khoảng cách bẩm sinh của môn bóng chuyền, không phải thứ có thể khỏa lấp bằng vài buổi tập.

Nhưng tầng kết quả không phải tầng duy nhất. Và đây là điều khiến tôi không chịu ngồi yên.

Trong bóng chuyền nữ, một trận 0-3 giữa một đội top-10 thế giới và một đội dải hạng 30 thường được giải quyết ở hai khu vực: giao bóng — đỡ phát, và chắn bóng. Không phải bằng một miếng chiến thuật bất ngờ nào cả. Chuỗi thất bại kinh điển của một đội trường phái châu Á trước một đội chắn bóng tốt diễn ra như sau: giao bóng đối phương gây áp lực lên đường chuyền một, khiến chỉ số đỡ phát hoàn hảo tụt xuống, hệ thống tấn công nhanh biến hóa — bóng chắn trước mặt setter, bóng bay sau lưng setter, các pha phối hợp lệch nhịp — trở nên bất khả dụng, tấn công co cụm về hai đầu cúi cuối, chắn bóng đối phương đọc được và dồn về đúng hai người đó, điểm chắn cùng chuyển đổi cứ thế cộng dồn.

Nói cách khác, lối chơi nhanh và biến hóa của chúng ta phụ thuộc vào đường chuyền một. Khi đường chuyền một vỡ, cả hệ thống vỡ theo — và vỡ nhanh hơn một đội chơi sức mạnh, bởi phương án dự phòng của hệ thống nhanh chính là kiểu tấn công mà đội hình Việt Nam ít được xây để chơi nhất.

Tôi nói tất cả những điều này ở thì giả định, và tôi phải thành thật: bài báo không cho tôi một con số nào để xác nhận. Không tỷ số set. Không tỷ lệ đập bóng thành công. Không số lần chắn. Không tỷ lệ đỡ phát. Không tên người ghi điểm nhiều nhất. Không một lần thay người, một lần hội ý, một lần xin xem lại video.

Vấn đề lớn nhất của bóng chuyền nữ Việt Nam tại Asiad 20 không phải là tỷ số 0-3, mà là việc một trận tứ kết Asiad của đội tuyển quốc gia không để lại một dòng dữ liệu nào có thể dùng để phân tích.

Hãy so khuôn khổ đưa tin. Cùng một trang nhật ký, các vận động viên teqball được nêu tên, nội dung được nêu tên, màu huy chương được nêu. Các vận động viên karate được nêu tên, hành trình đấu lại được kể. Các xạ thủ được nêu tên, kỳ vọng được ghi. Các kình ngư được nêu tên, thứ hạng được ghi. Còn bóng chuyền nữ — một tập thể, một câu, một kết cục.

Đây là quy ước biên tập, không phải âm mưu. Báo chí thể thao vẫn có thói quen nêu tên người đoạt huy chương và gói tập thể bị loại thành một câu. Nhưng quy ước đó đang tạo ra hệ quả nghiêm trọng: bóng chuyền nữ Việt Nam đang bị đưa tin như một thực thể vô danh, trong khi các môn mới nổi như teqball lại có tên có tuổi.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi không cần biết ai ghi điểm nhiều nhất trận. Tôi cần biết đội này đang đứng ở đâu. Và để biết điều đó, tôi cần những con số mà bóng chuyền thế giới vẫn dùng hằng ngày: tỷ lệ đỡ phát hoàn hảo theo từng vòng xoay, hiệu suất đập bóng chia theo vị trí, số pha chắn theo set. Với bộ dữ liệu đó, tôi mới phân biệt được một trận thua vì cấu trúc chiến thuật với một trận thua vì khoảng cách tài năng. Hôm nay, tôi không có gì.

Khi tôi không có gì, tôi buộc phải quay về một câu hỏi lớn hơn: Việt Nam cách nhóm huy chương châu Á — Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan — bao xa? Câu trả lời thật lòng là tôi không biết, vì không ai đo giúp tôi. Tôi chỉ biết một điều: con đường tới huy chương Asiad của bóng chuyền nữ Việt Nam không đi qua Trung Quốc. Nó đi qua Hàn Quốc và Thái Lan — hai đội nằm cùng dải với chúng ta ở ô tranh suất huy chương thứ tư. Đó chính là cặp đối đầu mà bảng số phải trả lời, không phải cặp đối đầu với Trung Quốc.

Ở đó, tôi lại nhớ tới một điều mình từng viết: bàn thắng kết thúc câu chuyện, nhưng pha kiến tạo mới là lý do câu chuyện được kể. Trong bóng chuyền, người ta nhớ pha ghi điểm. Nhưng đường chuyền một mới là thứ quyết định pha ghi điểm có tồn tại hay không.

Giờ đến phần tôi có thể sai, và tôi muốn nói trước khi ai đó chỉ ra.

Góc phản trực giác đầu tiên: có thể việc đưa tin sơ sài chính là một dấu hiệu vô hại, thậm chí tích cực. Một trận thua Trung Quốc ở tứ kết có thể là kết quả đúng như dự kiến đến mức không ai buồn khai thác thêm. Nếu truyền thông coi nó là tin động trời, đó mới là bi kịch — vì nó có nghĩa là công chúng đã kỳ vọng điều không tưởng.

Nhưng tôi không tin hoàn toàn phiên bản đó. Chính tiêu đề của bài nhật ký — chờ dấu mốc từ các vận động viên Việt Nam — đã dựng lên một câu chuyện về sự thiếu vắng. Mỗi ngày thi đấu sau đó trở thành một phép đo so với cái dấu mốc chưa thành hình. Trong bức tranh đó, bóng chuyền nữ bị đặt vào một khuôn khổ nó không thể lấp đầy: kỳ vọng huy chương cho một đội có trần cấu trúc là tứ kết.

Cú phản biện thứ hai, có thể gây khó chịu hơn: hai tấm huy chương đồng trong ngày đầu — teqball và karate kata — đến từ những môn có chi phí đầu tư thấp hơn nhiều so với bóng chuyền. Về mặt túi tiền của một liên đoàn, một huy chương rẻ ở môn mới nổi hấp dẫn hơn một huy chương đắt ở môn tập thể cần cả thập kỷ đào tạo. Tôi không nói ai đó đang tính toán như vậy. Tôi nói rằng động cơ đó tồn tại, và nó là rủi ro dài hạn cho ngân sách bóng chuyền. Thái Lan cùng ngày ẵm ba huy chương vàng teqball — một minh họa cho việc ngay cả môn mới cũng nhanh chóng phân tầng theo đầu tư.

Cú phản biện thứ ba: có thể tôi đòi hỏi quá cao từ một bài nhật ký thi đấu. Nhật ký một ngày có giá trị tức thời cao và giá trị bền gần bằng không. Tôi đồng ý. Nhưng chính vì thế mà bảng số phải tồn tại ở một nơi khác — báo cáo kỹ thuật chính thức của Liên đoàn Bóng chuyền châu Á (AVC), hệ thống thông tin của Hội đồng Olympic châu Á (OCA). Vấn đề là ở Việt Nam, luồng dữ liệu đó gần như không bao giờ chảy tới tay người đọc phổ thông.

Tôi không kết luận bóng chuyền nữ Việt Nam đang đi xuống. Một trận 0-3 trước Trung Quốc nằm trong phương sai bình thường của cặp đối đầu này. Điều tôi muốn đặt lên bàn: hai năm tới, hãy theo dõi thành tích đối đầu của tuyến nữ Việt Nam với Hàn Quốc và Thái Lan — đó là thước đo duy nhất cho biết cái trần có đang nhích lên không. Và trong lúc chờ, hãy đòi một bảng số. Vì số phận của một chương trình thể thao đôi khi treo trên chấm phạt đền — nhưng lần này, nó treo trên một trang giấy trắng.