Chuyến xe không đến và chuỗi bóng đầu tiên tan ra: Bóng chuyền nữ Việt Nam thua Indonesia 0-3 ở Asiad 20

Tôi học được điều này sau gần năm mươi năm đứng ở rìa các sân đấu: trận đấu bắt đầu trước tiếng còi. Nó bắt đầu từ sảnh khách sạn, từ chiếc xe buýt đậu ngoài cổng, từ việc có người nhìn đồng hồ và không ai nói gì. Sáng hôm đó, đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam dự kiến rời khách sạn lúc 10 giờ 10 phút. Quãng đường tới nhà thi đấu được tính là mất ít nhất một tiếng, dài hơn hẳn những ngày trước, vì hôm nay đội phải thi đấu ở một nhà thi đấu khác. Cả đội đã ăn sáng sớm, mặc đồng phục từ trong phòng, túi gọn xếp ở một góc sảnh, im lặng theo cái cách mà các đội tuyển im lặng trước giờ vào trận. Đến sau 11 giờ, chưa có chiếc xe nào tới. Bạn hình dung được cảnh ấy nếu bạn từng chờ. Các cô gái ngồi thành vòng, tai nghe cắm một bên, tay nghịch dây giày. Ban huấn luyện quay lưng lại, gọi điện. Không ai chạy cả. Trong bóng chuyền, chờ đợi là một trạng thái kỳ quặc: cơ thể đã nóng lên một phần ở phòng tập khách sạn, nhịp tim đã được nâng lên, rồi bị treo lơ lửng giữa không trung. Không đủ nóng để vào trận. Không đủ nguội để bắt đầu lại từ đầu. Rồi ban tổ chức quyết định hoãn trận đấu ba mươi phút. Ba mươi phút. Với người xem qua màn hình, đó là một dòng chữ chạy ngang. Với huấn luyện viên Nguyễn Tuấn Kiệt và các học trò, đó là một buổi sáng bị xé ra rồi ghép lại sai chỗ. Buổi khởi động phải đổi kế hoạch. Lịch ăn nhẹ phải đổi. Bài làm quen sân phải rút ngắn hoặc bỏ. Và trên hết, cái cảm giác hôm nay là ngày của mình — thứ mà bất kỳ vận động viên nào cũng cần trước khi vào sân — bị thay bằng một câu hỏi không có câu trả lời: bao giờ thì bắt đầu? Trận đấu kết thúc với tỷ số 0-3. Ba ván: 20-25, 21-25, 18-25. Tôi ngồi lại rất lâu sau đó. Không phải vì kết quả gây sốc. Tôi ngồi lại vì cách nó diễn ra: chậm, đều, không có một khoảnh khắc bùng nổ nào, như một cái gì đó tan ra trong nước ấm. Trận đấu kết thúc, nhưng khán đài vẫn vang trong tôi như một không gian riêng. Để hiểu trận này, phải đặt nó vào đúng ngăn của nó. Asiad 20 — Đại hội Thể thao châu Á lần thứ hai mươi, tổ chức trên đất Nhật Bản — với bóng chuyền nữ, chưa bao giờ là sân khấu của những đội tranh huy chương tính từ phía chúng ta. Nó là một giải đấu hai tầng. Tầng trên là Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan, Hàn Quốc — những đội mà sự hiện diện ở bán kết được coi là lẽ đương nhiên. Tầng dưới là phần còn lại, trong đó có Việt Nam và Indonesia. Việt Nam vào nhánh này sau khi thua Trung Quốc ở tứ kết. Indonesia vào cùng nhánh sau khi thua Thái Lan 0-3. Hai đội gặp nhau ở vòng phân loại hạng 5 đến hạng 8. Người thắng đi đấu trận tranh hạng 5. Người thua rơi xuống nhánh tranh hạng 7-8. Đó là toàn bộ phần thưởng và toàn bộ hình phạt của trận đấu này. Nó không mở ra cánh cửa Olympic. Nó không thay đổi thứ hạng châu lục theo cách mà một tấm huy chương có thể làm. Nó chỉ quyết định việc đội bóng của bạn về nhà sớm hơn hay muộn hơn một trận. Chính vì thế, đây là loại trận đấu mà người ta dễ đánh giá thấp nhất, và cũng là loại trận đấu mà bóng chuyền Việt Nam hay thua nhất. Cần nói thêm một chi tiết đã ám ảnh tôi suốt mấy ngày qua. Ở lần gặp gần nhất tại SEA V-Cup, Việt Nam được đánh giá cao hơn Indonesia. Đội dẫn trước hai ván, đứng trước cơ hội kết thúc trận đấu trong ván thứ ba. Rồi thua ngược 2-3. Đó là một ký ức chưa lành, và nó không nằm trong đầu người hâm mộ nhiều bằng nó nằm trong đầu các cầu thủ. Khi bạn đã từng để tuột một trận như thế, mỗi lần bước vào sân gặp lại chính đối thủ đó, có một tầng âm thanh khác chạy ngầm bên dưới. Thế hệ cầu thủ này — những gương mặt đã ở lại với đội tuyển qua nhiều năm, từ những giải đấu trong nước cho tới các kỳ SEA Games, các kỳ Asiad, các trận giao hữu quốc tế — là thế hệ được đào tạo kỹ nhất mà bóng chuyền nữ Việt Nam từng có. Trần Thị Thanh Thúy, Nguyễn Thị Bích Tuyền, Đoàn Thị Lâm Oanh, Nguyễn Thị Kim Liên, Hoàng Thị Kiều Trinh — những cái tên ấy đã đi cùng nhau qua rất nhiều mùa giải, đủ lâu để hiểu nhau bằng phản xạ hơn là bằng lời. Và chính sự ăn ý đó lại là gốc rễ của một nghịch lý. Một đội hiểu nhau bằng phản xạ là một đội phụ thuộc vào nhịp điệu. Phản xạ chỉ hoạt động khi các mắt xích được nối với nhau trong một dòng chảy liên tục. Cắt dòng chảy đó ra — dù chỉ ba mươi phút — và phản xạ biến thành sự ngập ngừng. Ở một giải đấu đa môn như Asiad, chuyện xe đưa đón trễ không phải là chuyện lạ. Ban tổ chức phải điều phối hàng nghìn vận động viên từ hàng chục đoàn, hàng chục địa điểm thi đấu, trong một thành phố mà hệ thống giao thông không được thiết kế cho quy mô đó. Đây không phải câu chuyện riêng của một đoàn nào. Nhưng mức độ ảnh hưởng thì không giống nhau giữa các đoàn. Với một đội bóng chơi bằng sức mạnh cá nhân, ba mươi phút chỉ là ba mươi phút. Bạn bước vào sân, nóng người lại, rồi đập bóng theo bản năng. Với một đội bóng chơi bằng hệ thống, ba mươi phút là một vết nứt. Bạn mất buổi tập làm quen sân — nghĩa là mất khả năng cảm nhận độ nảy của bóng, độ trượt của sàn, hướng gió từ hệ thống điều hòa, khoảng cách từ vạch ba mét tới khán đài. Những thứ nghe có vẻ vụn vặt ấy lại chính là những thứ mà một chuyền hai cần để đặt bóng chính xác. Trong bóng chuyền, chuỗi vận hành của một pha bóng chỉ có ba mắt xích: đỡ bước một, chuyền hai, tấn công. Nghe đơn giản. Nhưng toàn bộ sự khác biệt giữa một đội châu Á và một đội châu Âu nằm ở ba mắt xích này, và toàn bộ sự khác biệt giữa một đội châu Á chơi hay và một đội châu Á chơi dở cũng nằm ở đó. Mắt xích thứ nhất là đỡ bước một. Bóng giao của đối phương đến, và bạn phải đưa nó tới đúng vị trí mà chuyền hai muốn. Sai mười centimet, mọi thứ thay đổi. Người ta thắp đèn nhà thi đấu để xem bóng chuyền, tôi thắp đèn để nhìn góc khuất — và góc khuất lớn nhất của môn này nằm ở khoảng cách mười centimet ấy. Mắt xích thứ hai là chuyền hai. Đây là bộ não. Chuyền hai không chỉ chuyền bóng; họ đọc khối chắn đối phương, đếm số người chắn, quan sát vị trí libero đối thủ, nhớ xem ai đang nóng tay và ai vừa đánh hỏng hai quả liên tiếp. Một chuyền hai giỏi làm cho một hàng công tầm trung trông như hàng công tầm khá. Mắt xích thứ ba là tấn công, và nó phụ thuộc hoàn toàn vào hai mắt xích trước. Khi mắt xích thứ nhất vỡ, mắt xích thứ hai phải chạy. Khi chuyền hai phải chạy, đường bóng trở nên cao hơn, ra biên hơn, dễ đoán hơn. Khi đường bóng dễ đoán, khối chắn đối phương đã dựng xong trước khi tay đập chạm bóng. Và khi tay đập nhìn thấy hai hoặc ba bàn tay trước mặt mình, họ bắt đầu do dự. Do dự trong bóng chuyền đỉnh cao, ở tốc độ mà bóng bay, đồng nghĩa với mất điểm. Đó là vòng xoáy. Bước một căng vì sợ mất điểm, nên càng vỡ. Bước một vỡ nên chuyền hai phải xử lý ngoài hệ thống. Chuyền hai xử lý ngoài hệ thống nên tấn công bị chặn. Tấn công bị chặn nên toàn đội căng thêm. Và cái vòng ấy không tự mở ra được. Muốn mở, phải có một người làm điều gì đó phá vỡ nó — một quả giao bóng ăn trực tiếp, một pha cứu bóng không tưởng, một tiếng hét đủ lớn để làm im cái đầu của chín người còn lại. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, khi một đội bóng chuyền Việt Nam thua ở ba ván liên tiếp mà trong hai ván đầu vẫn ghi được trên hai mươi điểm, nguyên nhân gần như luôn nằm ở việc đội đó không thắng được những điểm quan trọng, chứ không nằm ở việc đội đó yếu hơn toàn diện. Tỷ số 20-25 và 21-25 không phải là tỷ số của một trận đấu bị áp đảo. Nó là tỷ số của một trận đấu mà ở phút quyết định, một bên có người dám làm điều gì đó và bên kia thì không. Ván thứ ba mới là phần đáng nói. Mười tám điểm. Ở đây, khoảng cách không còn là năm điểm của sự ngập ngừng. Nó là bảy điểm của sự buông. Ván thứ ba trong bóng chuyền là ván mà mọi thứ đã bộc lộ: ai còn tin, ai đã hết tin, ai còn chân và ai chỉ còn đang đứng cho đủ người. Nhìn tỷ số 18-25, người ta thấy một đội bóng đã rời khỏi trận đấu trước khi trọng tài thổi còi kết thúc. Đối thủ không cần chơi xuất sắc để thắng một trận như thế. Và theo chính lời thuật lại từ trận đấu, Indonesia đã không chơi quá xuất sắc. Đó là điều đau nhất. Khi bạn thua trước một đối thủ chơi trên cơ, bạn có thể về nhà và nói rằng hôm nay họ hay hơn. Khi bạn thua trước một đối thủ chơi bình thường, bạn phải về nhà và đối diện với chính mình. Ở đây tôi muốn dừng lại một chút để nói về điều mà tôi luôn cho là quan trọng bậc nhất khi phân tích bóng chuyền, và cũng là điều mà truyền thông Việt Nam hay bỏ qua: chắn bóng là hệ quả, không phải nguyên nhân. Không ai chắn giỏi lên một cách ngẫu nhiên. Người ta chắn giỏi khi họ biết bóng sẽ đi đâu. Và người ta biết bóng sẽ đi đâu khi đối phương mất khả năng đa dạng hóa phương án tấn công. Đó là lý do tại sao trong bảng danh sách điểm yếu của Việt Nam ở trận này, sự xuất hiện đồng thời của bước một, chuyền hai, chắn bóng và tấn công có nghĩa là vấn đề mang tính hệ thống chứ không phải cục bộ. Bốn điểm yếu cùng lúc ở bốn khâu khác nhau của một chuỗi ba mắt xích. Điều đó nói lên rằng chuỗi ấy đã đứt ở gốc, và mọi thứ phía sau chỉ là hệ quả dây chuyền. Tôi cũng phải nói thẳng một điều về dữ liệu, vì đây là phần mà tôi thấy nhiều người phân tích bỏ qua. Trận đấu này không để lại cho chúng ta bộ số liệu kỹ thuật đầy đủ. Không có tỷ lệ ghi điểm tấn công. Không có hiệu suất chắn bóng theo ván. Không có tỷ lệ giao bóng ăn điểm trên lỗi. Không có tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo. Không có tỷ lệ cứu bóng. Những gì chúng ta có chỉ là ba con số tỷ số của ba ván và một vài nhận định. Điều đó có nghĩa là bất kỳ ai nói với bạn rằng họ biết chính xác vì sao Việt Nam thua trận này, đều đang nói quá khả năng của dữ liệu. Kể cả tôi. Đây là lúc phải khiêm tốn: chúng ta biết tỷ số, chúng ta biết bối cảnh, chúng ta biết những khâu được nêu là yếu. Chúng ta không biết phân bố điểm theo từng vị trí, không biết số lần Indonesia phục vụ vào khu vực nào, không biết Việt Nam đổi người ở thời điểm nào và vì lý do gì. Nhưng khoảng trống dữ liệu ấy, với tôi, lại là một thông tin theo cách riêng của nó. Một nền bóng chuyền mà những trận đấu ở đẳng cấp châu lục không để lại nổi một bộ số liệu kỹ thuật công khai cho người hâm mộ và giới phân tích trong nước là một nền bóng chuyền đang tự chặn đường phát triển của chính mình. Không có dữ liệu thì không có phân tích. Không có phân tích thì không có điều chỉnh. Không có điều chỉnh thì mọi thất bại đều bị giải thích bằng cảm xúc — bằng tinh thần, bằng may mắn, bằng xe buýt đến muộn. Và đây là chỗ tôi muốn rẽ sang một hướng khác. Câu chuyện được kể nhiều nhất sau trận đấu này là câu chuyện chiếc xe buýt. Tôi hiểu vì sao. Nó có nhân vật phản diện rõ ràng, có mốc thời gian cụ thể, có sự bất công dễ nhận ra, có một chút bi kịch khiến người ta thấy nhẹ lòng. Nó cho phép chúng ta tin rằng tai họa đến từ bên ngoài. Nhưng tôi đã đứng đủ lâu ở rìa các sân để biết rằng câu chuyện dễ kể nhất thường là câu chuyện che giấu điều khó nói nhất. Điều khó nói ở đây là: một đội bóng chỉ chơi được khi mọi thứ hoàn hảo thì chưa phải là một đội bóng lớn. Hãy thử tách vấn đề ra. Nếu chiếc xe đến đúng giờ, Việt Nam có thắng không? Không ai trong chúng ta trả lời được, kể cả huấn luyện viên. Đó là một giả thiết không kiểm chứng được, và chính vì không kiểm chứng được nên nó trở thành nơi trú ẩn hoàn hảo cho mọi tranh luận. Nhưng có một câu hỏi khác kiểm chứng được: một đội bóng muốn đi xa ở châu lục này cần bao nhiêu điều kiện ngoại cảnh hoàn hảo để chơi đúng trình độ của mình? Mùa đông không khán giả, nhưng bóng chuyền vẫn nóng — chỉ có trái tim là đông cứng. Tôi đã viết câu đó nhiều năm trước, trong một hoàn cảnh khác, và nó vẫn đúng ở đây theo một nghĩa khác. Cái lạnh không đến từ khán đài. Cái lạnh đến từ việc bạn nhận ra hệ thống của mình mong manh đến mức nào trước một biến số nhỏ. Ở đây có một điều mà giới bóng chuyền Việt Nam ít khi nói to: khoảng cách giữa Việt Nam và Indonesia ở nữ đang thu hẹp, và việc chúng ta vẫn gọi Indonesia là đội dưới cơ là một thói quen đã cũ. Cái mác ấy được dán từ nhiều năm trước, khi bóng chuyền nữ Indonesia trải qua giai đoạn chuyển giao. Nó không còn phản ánh đúng thực tế trên sân. Hai lần gặp nhau gần đây, một lần Việt Nam dẫn hai ván rồi thua ngược, một lần thua thẳng ba ván. Một lần có thể là tai nạn. Hai lần là một mẫu hình. Và mẫu hình ấy nói lên điều gì? Nó nói rằng vấn đề có thể nằm ở tầng sâu hơn kỹ thuật. Kỹ thuật có thể rèn. Thể lực có thể xây. Chiến thuật có thể học. Nhưng cái ngưỡng tâm lý — cái khoảnh khắc mà bạn đang dẫn hai ván và biết rằng nếu mình thua ván này thì mọi thứ có thể sụp — thì không rèn được bằng bài tập. Nó chỉ rèn được bằng việc đã từng ở đó, đã từng thua ở đó, và đã từng thắng ở đó. Tôi không muốn nói rằng Việt Nam thua vì tâm lý. Đó là cách giải thích dễ dãi nhất và cũng là cách giải thích khó kiểm chứng nhất. Tôi muốn nói rằng khi bạn có một hệ thống phụ thuộc vào nhịp điệu, và bạn không có phương án dự phòng cho việc mất nhịp, thì bạn đang đặt toàn bộ vận mệnh của mình vào tay những thứ bạn không kiểm soát được: thời tiết giao thông, lịch thi đấu, sức khỏe của một người, tâm trạng của một người. Đó là một lựa chọn thiết kế. Và nó có thể được thiết kế lại. Còn nếu bạn muốn nói về số phận, thì tôi sẽ nói về số phận theo cách này: đội bóng này sinh ra trong một nền bóng chuyền mà mọi thứ đều phải tự lo. Không có hệ thống dữ liệu. Không có bộ phận phân tích đối thủ chuyên trách. Không có chuyên gia tâm lý thể thao đi cùng ở mọi giải. Các cô gái tập luyện ở những nhà thi đấu khác nhau, về với câu lạc bộ của mình, rồi lại tập hợp lại trong những quãng thời gian ngắn trước giải. Họ phải xây dựng sự ăn ý trong điều kiện mà sự ăn ý khó xây nhất. Nhưng sau khi nói về số phận, tôi phải đặt câu hỏi về trách nhiệm. Ai chịu trách nhiệm cho việc đội tuyển quốc gia không có một bộ phận phân tích dữ liệu? Ai chịu trách nhiệm cho việc một trận đấu châu lục không để lại nổi số liệu công khai? Ai chịu trách nhiệm cho việc công tác hậu cần ở một kỳ đại hội lại trở thành biến số quyết định thành tích? Số phận giải thích được vì sao mọi thứ khó. Nó không giải thích được vì sao chúng ta không làm những việc nằm trong tầm tay. Về phía Indonesia, tôi muốn dành một đoạn để nói điều mà tôi cho là công bằng và cũng là cần thiết. Họ đến trận này bằng một trận thua 0-3 trước Thái Lan, nghĩa là họ cũng đang ở trong tình trạng tổn thương. Họ cũng phải di chuyển. Họ cũng chịu cùng một ban tổ chức, cùng một thành phố, cùng một hệ thống giao thông. Nếu như có một sự cố hậu cần ảnh hưởng tới Việt Nam, rất có thể nó ảnh hưởng tới cả hai bên, hoặc không ảnh hưởng tới bên nào theo cách đặc biệt. Vậy điều gì giúp Indonesia thắng? Có lẽ đơn giản là họ cần ít điều kiện hoàn hảo hơn để chơi đúng trình độ của mình. Và trong thể thao đỉnh cao, đó là một lợi thế lớn hơn nhiều so với những gì người ta thường thừa nhận. Tôi viết bài này không phải để kết tội ai. Tôi viết vì tôi đã chứng kiến quá nhiều lần cùng một kịch bản: một trận thua, một lời giải thích, rồi mọi thứ trở lại như cũ cho tới lần sau. Nếu chúng ta chỉ nói về chiếc xe buýt, chúng ta sẽ không bao giờ nói về chuỗi bóng đầu tiên. Nếu chúng ta không nói về chuỗi bóng đầu tiên, chúng ta sẽ không bao giờ sửa nó. Và nếu chúng ta không sửa nó, chúng ta sẽ lại thua Indonesia, lại trong ba ván, lại với hai ván đầu tiên ghi được hơn hai mươi điểm, và lại tìm một chi tiết ngoại cảnh nào đó để kể. Đứng giữa đường chạy và khán đài đủ lâu, tôi biết một kỷ lục không thuộc về một mình ai. Và một thất bại cũng vậy. Nó thuộc về một hệ thống. Điều tôi muốn thấy ở trận tranh hạng 7-8 sắp tới không phải là một chiến thắng. Chiến thắng ở nhánh tranh hạng 7-8 không thay đổi vị trí của bóng chuyền nữ Việt Nam trên bản đồ châu lục. Điều tôi muốn thấy là một khoảnh khắc cụ thể: một quả bóng khó, một người nào đó lao xuống sàn cứu bóng dù tỷ số đang là 12-18, đứng dậy, phủi tay vào quần, và đi về vị trí của mình mà không nhìn lên bảng điểm. Cử chỉ đó nhỏ thôi. Nó không nằm trong bất kỳ bộ số liệu nào. Nhưng nó là thứ duy nhất cho tôi biết rằng chuỗi bóng đầu tiên sẽ được xây lại từ đâu: từ một người vẫn còn muốn bóng, trong khoảnh khắc mà mọi người khác đã quay lưng. Bóng chuyền nữ Việt Nam không thiếu tài năng. Nó đang thiếu những con đường để tài năng ấy không bị phụ thuộc vào việc chiếc xe buýt có đến đúng giờ hay không.