Trước khi tiếng chuông đầu tiên: rủi ro chưa được sàng lọc trong võ thuật chuyên nghiệp

Phòng cân nặng là căn phòng im lặng nhất trong một đêm võ thuật. Không tiếng hò reo, không đèn sân khấu, không màn chào sân. Chỉ có một chiếc cân điện tử đặt trên nền bê tông, một tấm màn che cho vừa đủ kín, và một con người đang cố ép cơ thể mình xuống dưới một con số. Tôi đã đứng ở hành lang đó nhiều đêm, ở Incheon, ở Seoul, ở những nhà thi đấu mà hàng ghế khán giả còn chưa được lau bụi. Khán giả chỉ nhìn thấy dữ liệu hiện lên trên màn hình. Rất ít người nhìn thấy bàn tay đang run, làn da khô bong, đôi môi nứt đến mức không dám mở miệng nói. Tôi không tìm người chiến thắng trong cuộc đua; tôi tìm khoảnh khắc họ chọn không bỏ cuộc. Lần này, khoảnh khắc ấy diễn ra trước khi trận đấu bắt đầu, trong một căn phòng không máy quay nào hướng tới.

Võ thuật chuyên nghiệp vận hành trên một hệ sinh thái mà tiền chảy theo ngôi sao, và ngôi sao trả giá bằng thân thể. Một đêm quyền Anh lớn có thể mang về hàng chục triệu đô la từ bản quyền truyền hình trả tiền, tài trợ và vé. Một sự kiện MMA ở châu Á có thể lấp kín nhà thi đấu mười lăm nghìn chỗ ngồi. Phía sau những doanh thu ấy là một hệ thống hạ tầng an toàn được xây dựng chắp vá hơn nhiều so với vẻ ngoài hào nhoáng. Hình ảnh thì được quản lý chặt. Cơ thể thì được quản lý lỏng.

Mô hình kinh doanh của võ thuật đặt lợi ích kinh tế lên trước lợi ích y tế theo một cách rất đơn giản. Vé bán theo tên tuổi, không bán theo hồ sơ sức khỏe. Nhà tài trợ trả tiền cho hình ảnh ngôi sao trên sàn, không trả tiền cho phòng khám thần kinh. Một võ sĩ càng nổi tiếng thì càng được xếp lịch dày, bởi vì mỗi lần xuất hiện là một lần thu tiền. Kết quả là người khỏe nhất và người nổi tiếng nhất bị đẩy vào vòng quay với tần suất mà cơ thể không được thiết kế để chịu đựng. Trong nền kinh tế của võ đài, sức bền của con người bị biến thành một nguồn tài nguyên có thể khai thác cho tới khi cạn kiệt.

Ở Hàn Quốc, nơi tôi sống và làm việc, võ thuật nằm sâu trong bản sắc dân tộc. Taekwondo là môn thể thao quốc hồn, judo là niềm tự hào Olympic, và các giải MMA trong nước nuôi dưỡng một thế hệ võ sĩ trẻ đầy tham vọng. Cùng với tham vọng ấy là một thị trường mà võ sĩ bước lên sàn với mật độ ngày càng dày, và văn hóa cắt cân đã trở thành chuẩn mực không viết ra. Cắt cân là quá trình giảm nước và khối lượng cơ thể trong thời gian ngắn trước khi cân chính thức, sau đó bù nước trở lại càng nhanh càng tốt trước giờ thi đấu. Về mặt lý thuyết, nó cho phép một người nặng bảy mươi nhăm ký xuống được hạng sáu mươi mốt ký trong vòng vài ngày. Nó tạo ra một lợi thế sinh lý trên sàn. Nó cũng tạo ra một hiểm họa sinh lý ngoài sàn.

Tháng Mười Hai năm hai nghìn không trăm mười lăm, tại một sự kiện của ONE Championship ở Manila, võ sĩ trẻ người Trung Quốc Yang Jian Bing được đưa tới bệnh viện sau buổi cân và không qua khỏi. Nguyên nhân được ghi nhận liên quan tới biến chứng của quá trình giảm cân cấp tốc. Hai năm trước đó, tại Brazil, võ sĩ Leandro Souza cũng gục xuống sau buổi cân tại giải Shooto Brazil 43, khi cố giảm bốn mươi mốt ký xuống hạng ruồi trong khoảng một tuần. Hai cái tên, hai quốc gia, hai hệ thống giải khác nhau, một cơ chế giống hệt nhau. Cơ thể bị tách khỏi nước tới mức huyết áp sụp, thận quá tải, và não bộ bị ép lại trong hộp sọ đang mất đi lớp đệm dịch. Khi ấy, một cú đánh trúng đầu không còn là một cú đánh vào võ sĩ bình thường nữa. Nó là một cú đánh vào một người đang chịu tổn thương chưa hồi phục.

Số liệu quốc tế về tử vong trong võ thuật cho thấy phần lớn các ca tử vong không xảy ra ngay trên sàn đấu, mà xảy ra trước đó trong phòng thay đồ hoặc phòng cân, hoặc sau đó ở bệnh viện. Các nhà nghiên cứu về an toàn thể thao đã nhiều lần chỉ ra rằng nguy cơ tăng vọt khi khoảng thời gian giữa cân và thi đấu bị thu hẹp, và khi võ sĩ ở hạng cân thấp. Hệ thống không thất bại ở chỗ ai đó yếu sức. Nó thất bại ở chỗ toàn bộ thiết kế khuyến khích con người tự gây hại cho mình một cách có hệ thống.

Rủi ro lớn nhất của võ thuật chuyên nghiệp không nằm trong những cú đánh mạnh, mà nằm trong những con số ép buộc, và trong sự im lặng của dữ liệu sức khỏe chưa ai thu thập đầy đủ.

Trên phương diện y học, não bộ là cơ quan duy nhất trong cơ thể không có cơ chế tự phục hồi hoàn toàn. Cơ bắp lành lại, xương liền lại, nhưng tế bào thần kinh thì không tái sinh theo cách ấy. Mỗi cú va chạm để lại một dấu vết nhỏ, và những dấu vết nhỏ ấy cộng dồn qua năm tháng. Vấn đề là dấu vết không hiện ra trên bảng điểm, không hiện ra trong bảng xếp hạng, và không hiện ra trong hợp đồng tài trợ. Nó chỉ hiện ra ở nhà, nhiều năm sau, khi một cựu võ sĩ không còn nhớ nổi tên con mình.

Công chúng đã quen với cụm từ bệnh não mãn tính do chấn thương trong quyền Anh, thường gọi nôm na là hội chứng võ sĩ say. Các nghiên cứu mô bệnh học trên não của những võ sĩ đã qua đời đã tìm thấy protein tau tích tụ bất thường, dấu hiệu của chứng thoái hóa thần kinh do những cú va chạm lặp đi lặp lại. Điều đáng chú ý là những tổn thương ấy không cần đến một cú knock-out lớn. Chúng có thể tích lũy từ hàng nghìn cú va chạm nhỏ mà không ai đếm, không ai ghi, và không ai cho võ sĩ nghỉ đủ để hồi phục. Trong một môn thể thao mà tôi theo dõi, người ta đếm số cú đánh trúng đích như một chỉ số tung hô trên truyền hình. Không ai đếm số cú đánh vào đầu mà một con người có thể chịu đựng trước khi bộ não đổi thay.

Mật độ lịch thi đấu là thủ phạm lớn nhất. Một võ sĩ có thể thi đấu bốn, năm, sáu lần trong một năm nếu được xếp lịch dày để xây dựng thương hiệu. Mỗi trận lại kéo theo một chu kỳ cắt cân, một trại tập huấn ngắn, một lần hồi phục không trọn vẹn. Không đội ngũ y tế nào cứu được một người phải bước lên sàn hai trận trong một tháng, bởi vì vấn đề không nằm ở chỗ bác sĩ giỏi hay kém. Vấn đề nằm ở chỗ thời gian không cho phép. Cơ thể không có chế độ ưu tiên nào cho các hợp đồng đã ký.

Tôi nhớ một đêm ở một nhà thi đấu nhỏ phía tây Seoul. Sau hai mươi giờ, khi hầu hết khán giả đã rời đi, tôi ở lại khu vực phòng thay đồ vì muốn hỏi một võ sĩ vừa thua về cảm giác của anh. Cậu ấy ngồi trên ghế nhựa, đầu cúi xuống, tay cầm chai nước mà không uống. Cậu nói với tôi rằng cậu thua vì đã không còn sức, không phải vì đối thủ giỏi hơn, mà vì cậu đã giảm bốn ký trong bốn mươi tám giờ. Ba ngày sau đó cậu ấy lại phải có mặt ở một giải khác để giữ suất trong bảng xếp hạng. Tôi ngồi nghe, và điều tôi cảm nhận không phải là sự thất vọng thể thao. Đó là cảm giác của một người đang nhìn ai đó tự làm đau mình mà không biết phải làm gì khác. Trận thua 1-4 dạy tôi rằng cảm xúc là chiếc bình thủy tinh; biết giữ nó, mình mới kể được câu chuyện. Ở đây không còn là chuyện giữ chiếc bình nữa. Ở đây là chuyện giữ mạng sống, và người ta đang cân nó bằng tiền thưởng cho một đêm thi đấu.

Về quyền lợi sau sự nghiệp, phần lớn võ sĩ chuyên nghiệp không có lương hưu, không có bảo hiểm thần kinh dài hạn, không có quỹ dự phòng chấn thương. Họ kiếm tiền theo trận, không theo hợp đồng. Khi sự nghiệp kết thúc, thường ở độ tuổi mà những người đồng trang lứa còn đang xây dựng sự nghiệp, họ bước ra ngoài với một cơ thể đã hao mòn và một bộ não chưa từng được kiểm tra. Tôi đã từng hỏi một huấn luyện viên về việc kiểm tra sức khỏe não bộ định kỳ cho học trò của ông. Ông nhìn tôi một lúc, rồi nói rằng chi phí chụp não và đánh giá thần kinh vượt quá khả năng của cả một phòng tập. Sự tắc trách ấy không thuộc về một cá nhân nào. Nó là một khoảng trống cấu trúc trong một hệ thống kiếm tiền từ sự lãng quên.

Về luật thi đấu, đã có những bước tiến. Nhiều tổ chức lớn hiện áp dụng khám sức khỏe trước trận, chụp não định kỳ cho võ sĩ vượt một ngưỡng số trận nhất định, và trao cho bác sĩ bên sàn quyền dừng trận. Nhưng tiêu chuẩn không đồng đều giữa các quốc gia và các hệ thống giải. Một võ sĩ có thể bị từ chối giấy phép ở nơi này vì một vết thương não, rồi được chấp thuận ở nơi khác chỉ vài tuần sau, bởi vì hồ sơ y tế không được chia sẻ xuyên biên giới. Sự thiếu đồng bộ ấy tạo ra một thị trường song song, nơi rủi ro được chuyển từ hệ thống chặt sang hệ thống lỏng.

Có một cách nhìn phản trực giác về câu chuyện này. Khi một ca tử vong xảy ra, dư luận thường kêu gọi cấm cắt cân, và các tổ chức đôi khi đáp lại bằng những quy định chắp nối. Nhưng lệnh cấm đơn thuần không giải quyết được gốc rễ. Nếu người ta vẫn được phép bước lên sàn trong vòng một ngày sau khi bù nước, nếu vẫn được phép thi đấu nhiều trận trong một tháng, thì việc cấm cắt cân chỉ đẩy con người ta đi tìm một cách tự hủy hoại khác, kín đáo hơn. Vấn đề nằm ở nhịp độ, không nằm ở nghi thức. Kẻ thù thật sự là lịch thi đấu dày đặc và khoảng thời gian quá ngắn giữa hai lần bước lên sàn.

Và còn một điều khó nghe hơn. Không có ca tử vong nào được ghi nhận không đồng nghĩa với việc không có rủi ro. Im lặng của dữ liệu không phải là bằng chứng an toàn; đó chỉ là một hồ sơ chưa được mở. Một môn thể thao không thu thập dữ liệu sức khỏe thần kinh của vận động viên không thể tuyên bố mình an toàn. Nó chỉ có thể tuyên bố mình chưa bị phát hiện.

Hiệu ứng lan tỏa không dừng ở võ sĩ. Một nền văn hóa cắt cân lan từ phòng tập chuyên nghiệp xuống các câu lạc bộ nghiệp dư, nơi những người trẻ tuổi tập luyện theo gương thần tượng mà không có bác sĩ theo dõi. Các phòng gym quảng cáo kết quả nhanh, các trung tâm thể hình bán các gói giảm cân, và mạng xã hội thưởng cho những bức ảnh cơ thể khô gầy trước ngày thi đấu. Khi một thực hành nguy hiểm trở thành biểu tượng của sự chuyên nghiệp, nó không còn là lựa chọn cá nhân nữa. Nó là một chuẩn mực văn hóa mà cả một thế hệ đang học theo.

Ngành truyền thông võ thuật, trong đó có tôi, cũng góp phần vào vấn đề. Chúng ta kể câu chuyện về người hùng bị thương rồi trở lại, về cú knock-out phục thù trong hiệp cuối, về ý chí vượt qua đau đớn như một đức tính cao quý. Những câu chuyện ấy bán được vé. Chúng cũng dạy cho các võ sĩ trẻ rằng im lặng chịu đựng là tiêu chuẩn của sự vĩ đại. Tôi đã viết những câu chuyện như thế. Tôi cũng đã ngồi rất lâu sau khi viết xong, tự hỏi mình đã bỏ sót điều gì.

Vị trí thứ tư ám ảnh tôi hơn mọi huy chương vàng, vì nó là câu chuyện về sự kiên cường. Trong võ thuật, người ở vị trí thứ tư thường không được hỏi thăm sức khỏe. Người ta hỏi người thắng trận. Người thua trận lặng lẽ về nhà, tự băng bó, tự trả viện phí, tự quyết định có nên bước lên sàn lần nữa hay không.

Sẽ không có một giải pháp duy nhất nào thay đổi toàn bộ hệ sinh thái này trong một mùa giải. Nhưng có những việc cụ thể, và chúng bắt đầu từ dữ liệu. Kiểm tra sức khỏe não bộ định kỳ, công khai hóa khoảng thời gian giữa cân và thi đấu, giới hạn số trận mỗi võ sĩ trong một khoảng thời gian, và coi khoảng nghỉ như một phần của luật thi đấu, không phải một đặc ân. Mỗi kỷ lục thể thao là một lời nhắc: giới hạn chỉ là lời thì thầm chưa được lắng nghe. Với những võ sĩ đang ép cơ thể mình xuống dưới một con số, lời thì thầm ấy không còn là một ẩn dụ. Nó là tiếng thận, tiếng tim, tiếng mạch máu bên trong một cơ thể đang cầu xin được dừng lại. Nhiệm vụ của người cầm bút không phải là làm cho nó nghe hay hơn, mà là làm cho nó nghe to hơn.