Cùi chỏ ở Đồng Nai và chiếc thẻ đỏ bị bỏ sót: V-League họp về kỷ cương trọng tài

Trên khung hình nhỏ trong căn hộ ở Nagoya, cùi chỏ đi trước bóng. Lê Văn Sơn, hậu vệ CLB Đồng Nai, xoay người khi Nguyễn Đình Bắc của CLB Công an Hà Nội lao tới, và điểm tiếp xúc nằm ở vùng mặt, vùng cổ của tiền đạo. Tôi tua lại đoạn clip ba lần. Đến lần thứ ba, tôi tắt âm thanh và chỉ nhìn vào chuyển động. Vẫn không có cách nào giải thích động tác ấy bằng ngôn ngữ của bóng đá.

Sân Đồng Nai tối 20/9 có khán giả. Có trống, có loa, có những tiếng gọi tên cầu thủ vang lên như ở bất kỳ khán đài nào trên dải đất này. Vậy mà thứ tôi nhớ nhất sau khi xem xong là một khoảng lặng. Sau cùi chỏ, Đình Bắc gập người rồi khuỵu xuống. Trận đấu lăn tiếp. Không còi, không thẻ, không một vòng tay nào của đồng đội đủ nhanh để đỡ cầu thủ ấy đứng dậy.

Tôi xem trận này từ cách sân gần bốn nghìn cây số, qua một đường truyền có độ trễ vài giây. Khoảng cách ấy có cái lợi của nó: tôi không bị cuốn theo tiếng hò reo, không bị đám đông dẫn dắt cảm xúc. Nhưng nó cũng có giá của nó: tôi không nghe được tiếng va chạm, không thấy được ánh mắt của người bị đánh lúc đứng dậy. Đêm Nga tôi học viết về nỗi đau: không phán xét, chỉ chạm vào. Nhiều năm sau, ở Nagoya, tôi vẫn giữ nguyên cách ấy, kể cả khi thứ cần chạm vào là một hành vi bạo lực.

Vì cùng trận đấu đó còn một tình huống nữa. Trung vệ Huỳnh Tấn Sinh liên tiếp đá từ phía sau, nhằm vào chân Đình Bắc. Không phải một lần trong lúc tranh bóng. Hai lần. Bóng đã ở hướng khác, người đã ở hướng khác. Trong bóng đá, người ta có một từ để gọi hành vi đó, và từ ấy nghe rất hiền: “đá nguội”. Nhưng cái nguội ấy lại là thứ cầu thủ sợ nhất, bởi nó không đến từ nhịp tranh chấp, nó đến từ một quyết định.

Hai tình huống ở Đồng Nai không xuất hiện trong khoảng không. Vòng 2 của V-League 2026-2027 đã để lại hai hình ảnh khác, nặng hơn về hậu quả. Trung vệ Đoàn Văn Hậu của CLB Công an Hà Nội vào bóng khiến tiền vệ Doãn Ngọc Tân của CLB Thể Công Viettel gãy chân. Ngoại binh Ezequiel Santos Da Silva của CLB Nam Định đạp vào bụng Võ Hữu Việt Hoàng của SHB Đà Nẵng. Bốn tình huống, ba vòng đấu, một danh sách.

Cần nói rõ: đây là những dữ kiện đã xảy ra, được ghi lại bằng hình ảnh và được các bên liên quan ghi nhận. Việc đưa chúng cạnh nhau không nhằm dựng lên một cáo trạng chống lại một cầu thủ hay một đội bóng nào. Mục đích là chỉ ra nhịp độ: V-League vừa mở màn, và đã có bốn pha bóng khiến người làm nghề phải dừng lại, xem lại, và tự hỏi liệu mùa giải này có đang đi vào vết xe của những mùa trước hay không.

Sau chuỗi sự việc ấy, đại diện Ban tổ chức giải, Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam (VPF) và Liên đoàn Bóng đá Việt Nam (VFF) đã gặp trực tiếp Ban trọng tài VFF. Nội dung cuộc gặp, theo thông tin từ báo chí trong nước, xoay quanh một yêu cầu: các trọng tài phải làm đúng luật, giữ kỷ cương của giải đấu, ngăn chặn những hành vi thô bạo trên sân.

“Làm đúng luật” là một cụm từ nghe rất chắc. Nhưng trong phòng họp, nó thường có nghĩa hẹp hơn thế rất nhiều. Với một giải đấu vừa trải qua bốn pha bóng gây tranh cãi, “làm đúng luật” được hiểu là không được bỏ sót lỗi, không được bỏ sót thẻ. Nói cách khác, nó là một chỉ tiêu về số lượng nhiều hơn là một triết lý về cách cầm còi. Và chính vì thế, nó va ngay vào tình huống cụ thể nhất của vòng đấu.

Ở trận CLB Đồng Nai gặp CLB Công an Hà Nội ngày 20/9, trọng tài Lê Vũ Linh chỉ sử dụng thẻ vàng để phạt Huỳnh Tấn Sinh ở pha bóng bỏ bóng đá người nhằm vào Đình Bắc. Ông không dùng thẻ đỏ, dù tình huống được đánh giá là đá nguội tới hai lần. Trao đổi với phóng viên báo Dân trí sau trận, cựu Phó chủ tịch chuyên môn VFF, cựu Trưởng ban trọng tài VFF Dương Vũ Lâm nói thẳng: trọng tài Lê Vũ Linh đã bỏ sót thẻ; Huỳnh Tấn Sinh bỏ bóng đá người quá phô nhưng không bị thẻ đỏ.

Ở đây cần một chút kỹ thuật. Theo luật bóng đá, hành vi bạo lực không liên quan đến tranh bóng thuộc nhóm lỗi bị truất quyền thi đấu trực tiếp. Khi bóng đã rời khỏi khu vực tranh chấp, khi cầu thủ không còn cơ hội giành bóng, và khi chân hoặc tay hướng vào cơ thể đối phương, đó không còn là lỗi phòng ngự nữa. Nó là một hành vi. Thẻ vàng không thuộc về ô nhớ đó.

Với Tấn Sinh, cái khó của trọng tài không nằm ở việc nhìn thấy hay không nhìn thấy. Cả hai cú đá đều phô, theo cách diễn đạt của ông Dương Vũ Lâm. Thứ khó nằm ở quyết định chọn thẻ trong một trận đấu mà đội khách có ngôi sao tấn công, đội chủ nhà đang phải chịu sức ép, và chiếc thẻ đỏ sẽ thay đổi cục diện. Một trọng tài biết rõ điều đó trước khi rút thẻ. Và đôi khi chính sự biết rõ ấy làm chùn tay.

Đó là lý do vai trò của tổ VAR trở thành tâm điểm tranh luận. Trong khuôn khổ của công nghệ hỗ trợ trọng tài, VAR được phép can thiệp ở nhóm tình huống liên quan đến thẻ đỏ trực tiếp, bao gồm hành vi bạo lực bị bỏ sót. Tổ VAR trận Đồng Nai gặp Công an Hà Nội gồm các ông Võ Hoài Thương và Nguyễn Thành Sơn.

Có hai khả năng. Một là tổ VAR nhận ra lỗi, tư vấn, và trọng tài chính Lê Vũ Linh phủ quyết. Khi ấy, tổ VAR đã hoàn thành nhiệm vụ, và câu chuyện nằm ở quyết định cuối cùng của người cầm còi. Khả năng còn lại là tổ VAR không tư vấn. Khi ấy, một tầng kiểm soát đã im lặng, và theo ông Dương Vũ Lâm, các trọng tài VAR cũng phải bị xử lý. Hai kịch bản ấy dẫn tới hai kết luận trách nhiệm hoàn toàn khác nhau.

Điều đáng nói là giữa hai kịch bản đó, có một thứ tồn tại mà bên ngoài không cần phải suy đoán: băng ghi âm trao đổi giữa tổ VAR và trọng tài chính. Trong bóng đá chuyên nghiệp, cuộc trao đổi ấy luôn được lưu lại. Nó cho biết ai đã nói gì, ai đã im, và đến nhịp nào thì quyết định được chốt. Thứ thiếu không phải bằng chứng. Thứ thiếu là quyết định công bố bằng chứng ấy cho công chúng. Và khi bằng chứng bị giữ kín, khoảng trống lại được lấp đầy bằng đồn đoán.

Ông Dương Vũ Lâm đẩy logic ấy đi xa hơn một bước, theo hướng đối xứng trách nhiệm. Nếu Tấn Sinh bị phạt nguội và bị treo giò vì lỗi này, thì cũng phải treo còi trọng tài Lê Vũ Linh tương tự. Lập luận ấy nghe nghiêm khắc, nhưng nó dựa trên một nguyên tắc rất cũ: một hệ thống chỉ đáng tin khi cùng một sai sót được đối xử giống nhau, bất kể người mắc là cầu thủ hay trọng tài.

Đây là chỗ mọi thứ trở nên khó chịu. Án kỷ luật dành cho trọng tài ở Việt Nam thường không được công bố rộng rãi. Nhưng như chính cựu Trưởng ban trọng tài VFF hé lộ, có một cách khác để biết: danh sách trọng tài ở các vòng đấu kế tiếp. Nếu một trọng tài không được phân công ở vòng liền kề vòng đấu vừa diễn ra, khả năng cao là người đó đang chịu kỷ luật.

Cơ chế ấy tạo ra một nền kinh tế tin đồn. Nó khiến mọi tranh luận về kỷ luật trọng tài đều kết thúc bằng suy đoán, kể cả khi suy đoán có cơ sở. Và nó không bảo vệ ai: không bảo vệ trọng tài khỏi sự hoài nghi, không bảo vệ giải đấu khỏi cảm giác thiếu minh bạch, cũng không bảo vệ người hâm mộ, những người chỉ muốn biết rằng một quyết định sai đã được xử lý.

Ở một góc khác, câu chuyện còn nằm ở chính mục tiêu của những pha bóng. Nguyễn Đình Bắc là tiền đạo được đặt nhiều kỳ vọng ở V-League, một cầu thủ mà đội bóng đối phương phải tính toán trước khi bước vào trận. Trong bóng đá, khi một đội không thể kèm một tiền đạo bằng chiến thuật, tồn tại một cách rẻ hơn: làm cho cầu thủ ấy mất nhịp. Mỗi cú đá vào bắp chân, vào gót chân là một khoản đầu tư nhỏ, đổi lại là mười lăm phút cầu thủ ấy không còn dám xoay người ở tốc độ cao.

Kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi cho thấy thứ mà người xem thấy là pha bóng, còn thứ mà cầu thủ cảm thấy là ngày hôm sau. Ảnh hưởng của những cú đá kiểu này không đo bằng số ngày nằm viện, mà bằng số lần một tiền đạo chùn chân ở đúng khoảnh khắc cần bung ra. Đó là thứ không nằm trong bất kỳ bảng thống kê nào, nhưng huấn luyện viên đối phương hiểu rõ, và người làm nghề theo dõi đội bóng cũng hiểu rõ.

Trong công việc của mình, tôi có theo dõi chuyên sâu về chấn thương và sự tái xuất của cầu thủ. Cái tôi học được sau nhiều năm là phần khó nhất của một chấn thương không nằm ở ca mổ. Phần khó nhất là giai đoạn hai của sự nghiệp: khi dây chằng đã lành nhưng cầu thủ vẫn tính toán mỗi lần vào bóng bổng, mỗi lần xoay người đón bóng dài. Vội vàng đưa một cầu thủ trở lại sau chấn thương nặng có thể phá hỏng một nửa còn lại của sự nghiệp. Và nỗi sợ, khác với cái chân, không có hình ảnh X-quang nào để đối chiếu.

Áp điều đó vào những pha bóng ở vòng đấu vừa rồi, quy mô của vấn đề thay đổi. Doãn Ngọc Tân gãy chân trong một pha vào bóng. Đó là một chấn thương sẽ xác định lại lộ trình của một cầu thủ, từ những tuần đầu tiên trên giường bệnh cho tới ngày đầu tiên trở lại tập cùng đội. Thể Công Viettel mất một tiền vệ ở giai đoạn mà đội bóng cần sự ổn định nhất. Nhưng cái mất lớn hơn thuộc về cầu thủ, người sẽ phải sống cùng ký ức ấy dài hơn bất kỳ bản hợp đồng nào.

Còn với Đình Bắc, những cú đá từ phía sau cần được nhìn bằng tiêu chuẩn chuyên môn của chấn thương. Bắp chân, gót chân, mặt sau cẳng chân là vùng không có lớp cơ dày bảo vệ, và cũng là vùng mà các chấn thương tích lũy hình thành âm thầm. Một tiền đạo sống bằng khả năng bung tốc, và khả năng ấy bắt đầu từ chính vùng cơ mà người ta chọn để đá vào.

Một trăm ngày sân vắng, tôi nghe thấy tiếng thở của trái bóng. Tôi viết câu ấy trong mùa giải mà khán đài đóng cửa, khi mọi âm thanh trên sân đều trở nên rõ ràng: tiếng giày xé cỏ, tiếng huấn luyện viên hét, tiếng bóng chạm mặt sân. Ở những trận như thế, tai người làm nghề buộc phải thay mắt. Nhưng có một loại âm thanh mà tôi chưa bao giờ muốn nghe rõ: âm thanh của một cú đá vào người không có bóng.

Từ khi rời khán đài và chuyển sang viết, tôi học cách đặt kính hiển vi vào những chi tiết nhỏ. Một cái cúi đầu, một bước chân chùn lại, một bàn tay đưa lên che mặt. Ở tình huống Lê Văn Sơn, chi tiết đáng nhớ của tôi là phản xạ quay đầu nhìn trọng tài của cầu thủ ngay sau cùi chỏ. Phản xạ ấy không phải của một người vừa thua một pha tranh chấp. Nó là phản xạ của một người vừa làm điều gì đó và đang chờ xem mình có bị bắt hay không.

Một chi tiết khác ít người nhắc: sau cú đá của Tấn Sinh, bóng vẫn ở trên sân, trận đấu vẫn tiếp tục trong vài giây. Đừng xem thường vài giây ấy. Trong khoảng thời gian đó, mọi thứ đã được quyết định: quyết định không thổi, quyết định không rút thẻ, quyết định để trận đấu tự xử lý. Rồi khi bóng dừng lại, trọng tài mới rút thẻ vàng. Một quyết định đến muộn vẫn là một quyết định. Nhưng nó nói cho cầu thủ biết giới hạn nằm ở đâu.

Về phía CLB Đồng Nai, bối cảnh đội bóng không phải là thứ tôi có đủ thông tin để mổ xẻ sâu. Việc đội chủ nhà phải chịu sức ép trước một đội khách được đánh giá cao hơn là câu chuyện chung của mọi giải đấu. Điều đáng bàn nằm ở lựa chọn: khi áp lực tăng, một số đội chọn cách phòng ngự thấp, giữ cự ly, và chấp nhận một trận hòa. Một số đội khác chọn cách gây sức ép lên đối thủ cá nhân, chấp nhận nhận thẻ để đổi lấy việc đối thủ mất nhịp. Cả hai đều là lựa chọn chiến thuật, nhưng chỉ một cách là bóng đá.

Không thể phủ nhận rằng giới hạn giữa hai cách ấy rất mỏng, và chính vì mỏng nên nó cần được vạch bằng một thứ tối thiểu: thẻ đỏ. Một chiếc thẻ đỏ được rút đúng lúc làm hai việc cùng lúc. Nó trả lại cho đội bị phạm lợi thế về mặt nhân sự trong mười lăm phút cuối, và nó gửi đi một tín hiệu tới tất cả những trận đấu khác ở vòng tiếp theo. Một tín hiệu mà không cuộc họp nào, dù quan trọng đến đâu, có thể thay thế.

Còn về đội ngũ trọng tài, có một thực tế mà những ai theo dõi V-League nhiều năm đều biết: số lượng người cầm còi đủ tầm trong một mùa giải không dư dả. Cùng một nhóm trọng tài làm việc ở nhiều trận, trong nhiều vòng, với áp lực từ ban huấn luyện, từ cầu thủ và từ chính danh sách phân công. Khi một trọng tài mắc lỗi và bị treo còi, người thay thế thường là người đã mệt. Đây là lý do một cách tiếp cận chỉ dựa trên công cụ kỷ luật sẽ nhanh chóng vắt hết nguồn lực, mà mức độ thô bạo trên sân không giảm.

Và đây là chỗ tôi muốn dừng lại để nhìn thẳng vào phản ứng của chúng ta. Những tình huống gây phẫn nộ nhất trong thời gian qua có một điểm chung: người bị phạm là những cầu thủ có tên tuổi, có lượng người hâm mộ, có bài báo viết về mình. Đình Bắc và Ngọc Tân là những cái tên mà truyền thông có lý do để theo đuổi. Nhưng bạo lực trên sân cỏ không phân biệt cầu thủ ở dòng đầu tiên của đội hình hay người ngồi ghế dự bị ở một đội bóng hạng dưới.

Có rất nhiều trận đấu mà các pha bóng thô bạo không được nhắc đến, không phải vì nó không xảy ra, mà vì người bị đá không đủ nổi tiếng. Ở bóng đá nữ, nơi tôi dành phần lớn thời gian quan sát chuyên môn, một hành vi bạo lực có thể tồn tại hàng mùa giải mà không được đưa lên mặt báo nào, bởi chi phí đưa tin cao hơn lượng độc giả quay lại. Hệ quả là sự phẫn nộ của công chúng phân tán theo mức độ nổi tiếng, chứ không theo mức độ nguy hiểm của hành vi. Đó là một điểm mù trong cách ngành báo chí thể thao phản ứng với bạo lực.

Một điểm mù khác tinh tế hơn, và nó liên quan tới chính câu chuyện kỷ luật trọng tài. Khi xử lý một trọng tài, chúng ta giải quyết được phần việc dễ nhất và rẻ nhất của vấn đề. Một quyết định treo còi được đưa ra trong phòng họp, không tốn ngân sách, không cần thay đổi cấu trúc, không va vào quyền lợi nào của đội bóng hay nhà tài trợ. Ngược lại, những việc tốn kém hơn vẫn nằm nguyên: mở rộng đội ngũ trọng tài, chuyên nghiệp hóa lực lượng VAR, giảm mật độ thi đấu, và xây dựng chế tài với các đội bóng lặp lại hành vi thô bạo.

Sự phẫn nộ cũng có một đặc tính khác: nó chỉ nhớ những gì gây sốc, chứ không nhớ những gì giải thích tại sao sự việc xảy ra. Một vài tình huống đánh chỏ, đá nguội, đạp bóng sẽ đi vào bộ nhớ tập thể của người hâm mộ V-League như một chuỗi tai tiếng. Còn những trận đấu bị chính các va chạm ấy làm hỏng thì sẽ trôi đi, không để lại số liệu, không được nhắc lại. Trận đấu chỉ kết thúc khi người ta ngừng nhớ về nó. Và ở đây, chúng ta đang nhớ nhầm thứ.

Trong những bài viết về thất bại của một đội bóng, tôi thường dành gần một phần ba dung lượng để mô tả cảm giác thất vọng. Tôi vẫn giữ cách làm đó, kể cả khi viết về bạo lực. Bởi nếu chỉ dừng ở việc ai đúng ai sai, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến vòng tuần hoàn này ở mùa giải sau, với những cái tên khác, những cái chân khác.

Điều tôi mong sau cuộc họp ấy là một việc rất cụ thể: công bố đoạn ghi âm trao đổi giữa tổ VAR và trọng tài chính trong tình huống ở Đồng Nai. Công bố nó, và trách nhiệm sẽ tự phân chia. Một giải đấu đủ tự tin để cho khán giả nghe cách mình đưa ra quyết định sẽ không cần phải họp khẩn về kỷ cương mỗi lần một cái cùi chỏ xuất hiện trên khung hình.

Sân cỏ không cần thêm những cuộc họp. Sân cỏ cần những chiếc còi vang đúng lúc, và những chiếc thẻ đỏ được rút đúng luật, ngay ở giây phút mà bóng đá vẫn còn có thể tự bảo vệ mình. Mỗi cầu thủ là một vũ trụ, chiến thuật chỉ là quỹ đạo. Không có kỷ cương nào đủ mạnh để cứu một cầu thủ khỏi cùi chỏ; chỉ có tiếng còi vang đúng nhịp mới làm được điều đó.